‘Ik vertrouw het nieuws niet meer’

De dagelijkse talkshow Nieuws van de Dag kan eindelijk, exclusief, de lijsttrekker van de Partij van de Zorg in de uitzending krijgen. Die one-issue-partij stijgt in de peilingen en de lijsttrekker schuwt doorgaans de televisie. Nu wil hij praten, maar alleen onder de voorwaarden van zijn communicatieteam: het mag niet over de vermeende banden met de farmaceutische industrie gaan, anders kom hij niet. Wel willen ze het Nieuws van de Dag een andere scoop geven, een scoop die de Partij van de Zorg graag kwijt wil.

In het toneelstuk ‘Breaking the News‘ trekt het theatergezelschap Orkater een parallel tussen de nieuwsredactie en het politieke communicatieteam. Achter de schermen zijn ze beide bereid ver te gaan voor aandacht, maar voor het oog van de camera hebben ze de mond vol van respectievelijk onafhankelijke journalistiek en zorgen om de maatschappij. Als een journalist oppert om geen afspraken vooraf met gasten te maken, wordt hem verweten dat hij in een andere wereld leeft. En de politicus die geen zin heeft in mediatraining omdat hij op zijn eigen manier zijn verhaal wil vertellen, eindigt uiteindelijk toch op zangles om zijn stemgeluid te verlagen.

Leopold Witte schreef het stuk samen met Geert Lageveen. Ze kwamen op het idee toen ze tijdens het maken van hun eerdere voorstelling Kamp Holland zagen hoe Maxime Verhagen de pers in Afghanistan met een leugentje probeerde te ontlopen. Hun nieuwsgierigheid werd verder aangewakkerd toen ze een nieuwsbericht in NRC Handelsblad lazen over het aantal voorlichters in Nederland. In Breaking the News speelt Witte de lijsttrekker en Lageveen de talkshowhost die het veld moet ruimen en overloopt naar ‘the dark side’, hij wordt communicatie-adviseur. Witte: ‘Journalisten moeten de macht controleren, maar we vroegen ons af: kunnen ze dat nog wel? En als ze dat niet kunnen, functioneert de democratie dan nog zoals het moet?’

Op welke manier hebben jullie research gedaan voor dit stuk?
Witte: ‘We hebben gesproken en meegekeken met voorlichters en lobbyisten van bedrijven en ministeries. En we zijn naar discussie-avonden over het onderwerp geweest. Zo kwamen we Meüs van der Poel tegen, de voormalige spindoctor van Balkenende. Hij heeft ons uitgebreid rondgeleid in Den Haag, op het Plein en in Nieuwspoort. We zijn ook bij veel televisieprogramma’s geweest: Buitenhof, Vandaag de Dag van WNL, Pauw & Witteman, De Wereld Draait Door, het Journaal, RTL Nieuws. Pownews was de enige die niet wilde dat we kwamen kijken, ondanks vele verzoeken van ons. Dat vond ik erg jammer, want zij zijn juist een reactie op de spin en het voorlichtersapparaat. Ik weet niet waarom ze niet wilden, misschien wilden ze niet laten zien dat ze behoorlijk wat manipuleren in die items.’

Wat verbaasde u het meest tijdens de research?
‘Ik schrok van wat we hoorden in Den Haag. Die macht en invloed op het nieuws, daar was ik verbaasd over. Voorlichters hebben invloed op de informatie waar uiteindelijk journalisten en Kamerleden van afhankelijk zijn. Dat inzicht heeft er bij mij toe geleid dat ik niets meer vertrouw van wat ik op het nieuws zie. Ik vraag me steeds af: is dit gecheckt? Wie heeft er belang bij? Wat hoor ik allemaal niet?’

Moet de journalistiek transparanter zijn?
‘Journalisten willen dat niet. Je ziet hoe Joris Luyendijk werd aangevallen door zijn collega’s toen hij erover schreef in Het zijn net mensen. Ook de recensies van ons stuk lopen langs die lijn: zowel NRC Handelsblad als de Volkskrant schreven zoiets als ‘mooi stuk, maar dit weten we al’. Ik vind dat verbijsterend. Journalisten lijken het goed te vinden dat het zo gaat. Als je ernaar vraagt geven ze toe dat er onderhandeld wordt, maar ze zeggen altijd dat ze het zelf zelden doen. Het heeft ook met concurrentie te maken. Ze zouden er eigenlijk allemaal over naar buiten moeten treden, maar ze zijn bang dat het leidt tot nihilisme. Als je vertelt hoe er onderhandeld wordt, vertrouwt straks niemand de journalistiek meer.

Bij u werkte het ook zo. U vertrouwt het nieuws niet meer.
‘Misschien drukte ik me iets te sterk uit. Het is een bewustzijn dat nu altijd meeloopt als ik een programma zie. Nieuws komt niet open en spontaan tot stand, er wordt onderhandeld over de inhoud. Niet altijd trouwens, er wordt nog steeds onafhankelijke journalistiek bedreven, maar die staat erg onder druk. Het kan geen kwaad dat we ons meer bewust worden van de manipulatie. Consumenten moeten natuurlijk altijd kritisch kijken.

‘Maar het is ook iets dat we zelf doen, een soort monstertje dat gevoelig is voor de hype. Ik heb dat ook, dan zie ik een moeilijk artikel en blader ik verder, vervolgens zie ik “Henk Bleker heeft een jonge vriendin”. Ga ik dat lezen.’

Kunt u voorbeelden geven waarover wordt onderhandeld bij actualiteitenprogramma’s?
‘Over de onderwerpen, dat je een lijsttrekker uitnodigt, maar dat er niet over de onrust in de partij mag worden gesproken. Er worden vaak afspraken gemaakt over de andere gasten, met wie een politicus wel of niet aan tafel wil zitten. Ik heb zelfs gezien dat er over woorden werd onderhandeld. Dan moeten oude woorden worden weggeframed, volgens de voorlichters. Voor ‘kenniseconomie’ moet dan bijvoorbeeld een nieuwe term gebruikt worden. Het is handel, geven en nemen. Het gebeurt ook dat een presentator tegen een andere gast zegt: “Ik mag het daar niet over hebben, maar als jij hem er nou naar vraagt…” Dat is het spel.

U heeft het stuk ook gespeeld voor een zaal vol journalisten en politici. Hoe reageerden die?
‘Ze waren geraakt. Maar ze maken elkaar verwijten, ze vinden dat de ander verantwoordelijk is voor dit spel. Het is kip of ei. Het mooiste compliment kregen we van een aantal mensen van de NOS, die hadden op de terugweg in de auto geluisterd naar een uitzending van Met het oog op morgen. We kregen een uitgebreide e-mail waarin stond dat ze anders waren gaan luisteren naar hun eigen programma, ze hoorden nu dat de juiste vragen niet werden gesteld. Dat is het natuurlijk ook in de journalistiek, iedereen zit in een flow. Het is mooi als mensen door deze voorstelling de oogkleppen misschien even kunnen afzetten.’