Gevaarlijk Spel

Gevaarlijk Spel is een onderzoek naar de verhouding tussen de journalistiek en de pr- en communicatiesector. Uitgangspunt vormen de norm die de professionele journalistiek zichzelf stelt: het streven naar onafhankelijkheid. Juist nu de professionele journalistiek onder druk staat als gevolg van economische en technologische veranderingen, is zij erbij gebaat deze waarde te koesteren. Dat geldt in het bijzonder voor haar omgang met de sterk gegroeide en geprofessionaliseerde communicatiebranche.

De studie bestaat uit drie onderdelen. In de eerste hoofdstukken wordt de pr- en communicatiesector onder de loep genomen. Uit kwantitatieve gegevens over de sector en interviews met betrokkenen uit het veld blijkt dat de pr- en voorlichtingsbranche ook in Nederland de laatste decennia – zowel in de publieke als in de private sector – een zeer sterke ontwikkeling heeft doorgemaakt. Dat geldt ook voor haar werkwijze: op grond van een vergelijkende literatuurstudie en gesprekken met zowel journalisten als voorlichters kan worden vast gesteld dat de beroepsgroep grondig geprofessionaliseerd is en haar positie tegenover de afkalvende professionele journalistiek aanzienlijk heeft weten te versterken. Deze kritische analyse is niet bedoeld de communicatiesector aan de schandpaal te nagelen: in dit onderzoek worden haar groei en professionalisering beschouwd als onomkeerbare processen, waarmee de journalistiek zal moeten leren leven.

Over dit ‘leven met’ gaat het tweede deel van deze studie, dat focust op de positie van journalisten en (hoofd)redacteuren in hun relaties met voorlichters en pr-medewerkers. Daarbij gaat het niet alleen om hun ervaringen met voorlichters en pr-medewerkers, maar ook om hun eigen opstelling in uiteenlopende situaties, variërend van de behandeling van persberichten tot aan de omgang met voorlichters aan het front in Afghanistan. Veel journalisten blijken de sterkere rol van de voorlichtingsbranche betrekkelijk gelaten te accepteren. In sommige gevallen lijkt deze houding over te gaan in angstvalligheid, bevreesd de tegenpartij tegen zich in het harnas te jagen. Het feit dat veel communicatiestrategen tevreden zijn over de mate waarin zij hun boodschap kunnen ‘wegzetten’ in de media, kan vanuit dit perspectief worden gezien als een teken aan de wand.

Het derde deel van deze studie staat in het teken van de vraag, hoe de professionele, onafhankelijke journalistiek zich kan wapenen tegen de groeiende invloed van voorlichters, pr-adviseurs en communicatiemedewerkers. Uitgangspunt hierbij is, zoals gezegd, de gedachte dat de waarde – en daarmee de toekomst – van de professionele journalistiek ligt in haar streven naar onbevooroordeelde waarheidsvinding en onpartijdigheid jegens élke belanghebbende partij. Het is aan de journalistiek zelf hieraan vorm te geven.

De aanbevelingen in het derde deel hebben tot doel hoofdredacties en individuele journalisten te helpen in hun streven naar onbevooroordeeldheid en onpartijdigheid, vooral in hun relatie met de communicatiebranche. Want ondanks de principieel verschillende doelstellingen zal er een modus vivendi moeten worden gevonden. Cruciaal daarbij is dat journalisten het machtsspel ook durven te spelen, door zelf te bepalen onder welke voorwaarden er wordt gepubliceerd; bovendien zouden zij in hun verslaggeving een grotere mate van transparantie aan de dag moeten leggen, opdat het publiek in staat is de berichtgeving werkelijk op haar merites te beoordelen. Dit biedt de journalistiek mogelijkheden uit het defensief te komen en zich op te stellen als dienstbaar aan de belangen van de burger.